Het smalle pad naar meer zelfredzaamheid

We lazen dat de gemeente Barneveld een fotowedstrijd in het kader van het nieuwe Wmo-beleid organiseert met als titel ‘Zelf, samen, gemeente’. In Hilversum debatteerde men over het Wmo-beleidsplan met als centrale vraag: ‘Hoe kunnen bewoners het best worden ondersteund en begeleid om hun zelfredzaamheid te herstellen en te bevorderen?’ Rotterdam heeft haar Wmo-plan 2010-2014 ‘Zelfredzaamheid is de basis’ genoemd. In de gemeente Tubbergen tenslotte is men al een stap verder. Op de website nieuwsuittwente.nl staat ‘dat de gemeente de lokale lasten laag houdt, omdat de samenleving het afgelopen jaar al veel veerkracht en zelfredzaamheid heeft getoond.’

Het is een selectie in sneltreinvaart die bevestigt wat het tijdschrift Binnenlands Bestuur 6 december 2010 al op haar website berichtte: ruim driekwart van de Nederlandse gemeenten heeft in hun coalitieakkoord passages opgenomen over ‘meer zelfredzaamheid’.

Ook het kabinet-Rutte draagt zelfredzaamheid hoog in het vaandel. Een paar voorbeelden: burgers met psychische klachten gaan een eigen bijdrage betalen. Veel mensen met een persoonsgebonden budget moeten voortaan bij hun gemeente aankloppen, waar eerst gekeken wordt wat die mensen en hun omgeving zelf kunnen doen. Kinderen die voorheen in het speciaal onderwijs zaten, gaan nu naar de gewone basisschool. Minister-president Mark Rutte vatte het nieuwe motto in één zin samen in een kamerdebat op 7 december 2011: “We willen mensen stimuleren meer zelf te doen.”

En het houdt niet op bij de politiek. Branche-organisaties van maatschappelijke sectoren, zorg- en welzijnsorganisaties en kenniscentra dragen de nieuwe mantra met verve uit, zo leert ons opnieuw Google alerts. Iedereen slaat op de trom van zelfredzaamheid.

Mooi woord dus, zelfredzaamheid, klinkt goed, maar wat wordt er nu eigenlijk meer van mensen verwacht? Wanneer kan iemand nog zelfredzaam zijn en waar houdt dat op? En van wie verwachten we dat dan precies? Van die kwetsbare mensen zelf? Kunnen die ‘kwetsbare mensen’ dat? En ‘kwetsbare mensen’ is natuurlijk een containerbegrip van jewelste. Wie van hen hoeft bijvoorbeeld niet zelfredzaam te zijn? Of gaat het vooral om hun omgeving, familie, vrienden, de buurt, ‘het sociale netwerk’, van ons burgers in het algemeen? Moeten ‘wij’ meer doen? Kunnen we dat? Willen we dat?

Mijn collega Cindy Cloïn en ik hebben in ‘Onder het mom van zelfredzaamheid’ getracht bovenstaande vragen te beantwoorden. De verzameling van interviews en portretten leert dat het pad naar zelfredzaamheid smal is.

Onderzoeker Jeroen Hoenderkamp zegt: “We hebben het nu zo georganiseerd dat mensen die het echt nodig hebben, voldoende zorg krijgen, maar tegelijkertijd krijgen mensen die het niet of niet helemaal nodig hebben, teveel.” Wat wij nu begrijpen is dat er onder het mom van zelfredzaamheid gewerkt wordt aan een systeem waarin mensen die zorg niet nodig hebben het niet meer krijgen, maar waarin er ook behoorlijk wat mensen zullen zijn die het wel nodig hebben en het ook niet krijgen. Je hoort de gemiddelde bestuurder al zeggen dat dit om ‘maatwerk’ vraagt, maar mogen wij dan zeggen dat de gemiddelde overheid zich daar tot nu toe niet heel bedreven in heeft getoond?

Piet-Hein Peeters

‘Onder het mom van zelfredzaamheid’ is te bestellen via www.uitgeverijpepijn.nl (geen verzendkosten), via de bekende boekensites en bij de betere boekhandel.